[ انواع هشت گانهء حركت ] : و بدان كه حركت مطلقا - قطع نظر از معنى قطع مسافت - منقسم به هشت قسم مىگردد : چهار از آن تعلّق به مقولات اربعه دارد ؛ به جهت وقوع حركت در آن . و حكماء در بيان انحصار آن در آن چهار مقوله ، براهين اقامه نموده و « 1 » به اثبات رسانيده‌اند . و آن چهار مقوله اين و وضع و كمّ و كيف‌اند . و حركت واقعه در هر يك را منسوب بدان نموده ؛ مىگويند : حركت اينى و حركت وضعى و حركت كمّى و حركت كيفى . و چهار نوع حركت ديگر كه حركت عَرَضى و قَسرى و ارادى و طبيعى است ، به اعتبار ذات حركت است - قطع نظر از وقوع آن در مقوله [ اى ] از مقولات - و اين سه اخير را « حركت ذاتى » نامند ، و بيان حركت - إن شاء اللّه تعالى - به تفصيل خواهد آمد . و اگر حركت به معنى قطع مسافت را در شماره داخل گردانند « 2 » ، نُه مىگردد . و ليكن چون در خارج موجود نيست و امر موهومى است لهذا داخل ننمود « 3 » . و حركت به معنى قطع مسافت ، عبارت از امرى است متّصل از مبدأ تا منتهى كه مقول بر حركت است . و اين ، ظاهر است كه در خارج موجود نيست ؛ زيرا كه متحرّك مادام كه در حركت است و به منتهى نرسيده [ و ] حركت آن بالتّمام موجود نگشته ، نمىتوان گفت كه حركت است ، جهت آن كه هنوز به انتها نرسيده و بعد از آن كه رسيد ، لا محاله حركت آن منقطع مىگردد ؛ پس در اين هنگام حركت را وجودى نخواهد بود . تفصيل حركات هشت گانهء مذكوره : اوّل : حركت اينى بدان كه حركت اينى آن است كه متحرّك انتقال نمايد از مكان خود به مكان ديگر ؛ اعمّ از آن كه انتقال از مكان حقيقى باشد يا از مكان مجازى ؛ مانند كوزهء پر آب كه در آن انتقال

--> ( 1 ) . ب : ( و ) حذف شده . ( 2 ) . ب : نمايند . ( 3 ) . ب : ننموده .